Η έννοια της υγείας στην εποχή μας τείνει να προσεγγίζεται ολιστικά, με περιεχόμενο που αναδεικνύει τις σωματικές, ψυχικές και κοινωνικές της διαστάσεις και συνδέεται με την ευεξία και όχι με την απλή απουσία της αρρώστιας ή της αναπηρίας. Η σεξουαλική και αναπαραγωγική υγεία είναι μια κατάσταση σωματικής, συναισθηματικής, πνευματικής και κοινωνικής ευεξίας σε σχέση με όλες τις πτυχές της σεξουαλικότητας και της αναπαραγωγής. Ένας από τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους βελτίωσης της σεξουαλικής υγείας μακροπρόθεσμα είναι η εξασφάλιση της επαρκούς σεξουαλικής εκπαίδευσης των παιδιών, των εφήβων και των νέων ώστε να λαμβάνουν υγιείς αποφάσεις για τη σεξουαλική τους ζωή. Σεξουαλική αγωγή (ΣΑ, sexual education) ορίζεται ως η ηλικιακά και πολιτισμικά κατάλληλη προσέγγιση διδασκαλίας για το σεξ και τις σχέσεις, η οποία παρέχει επιστημονικά ακριβή, ρεαλιστική και μη επικριτική πληροφόρηση. Προσφέρει ευκαιρίες για την εξερεύνηση των αξιών και των στάσεων του ατόμου και αναπτύσσει δεξιότητες λήψης αποφάσεων, επικοινωνίας και μείωσης κινδύνου σε σχέση με πολλές πτυχές της σεξουαλικότητας. Τα ΛΟΑΤΚΙ+ (LQBTQI+) ζητήματα αναφέρονται σε άτομα που προσδιορίζονται ως Λεσβίες, Ομοφυλόφιλοι, Αμφιφυλόφιλοι, Τρανς, Κουίρ, Ίντερσεξ. Το + συμβολίζει και ό,τι άλλο δεν μπαίνει κάτω από τους όρους ετεροκανονικότητα ή ταύτιση της ταυτότητας φύλου με το φύλο που αποδόθηκε στη γέννηση (cisgender).
Η Περιεκτική Σεξουαλική Αγωγή (ΠΣΑ, Comprehensive Sexuality Education), στην οποία θα αναφερόμαστε από εδώ και στο εξής, είναι μία προσέγγιση της Σεξουαλικής Αγωγής, είτε μέσα είτε έξω από το σχολείο, η οποία βασίζεται στα δικαιώματα και επικεντρώνεται στο φύλο. Είναι εκπαίδευση με πρόγραμμα σπουδών που έχει ως στόχο να εφοδιάσει τα παιδιά και τους νέους με γνώσεις, δεξιότητες, στάσεις και αξίες που θα τα ενδυναμώσουν για να αναπτύξουν μία θετική οπτική της σεξουαλικότητάς τους καθώς ωριμάζουν συναισθηματικά και κοινωνικά. Aγκαλιάζοντας μια ολιστική οπτική της σεξουαλικότητας και της σεξουαλικής συμπεριφοράς, η οποία πηγαίνει πέρα από την πρόληψη της εγκυμοσύνης και των Σεξουαλικά Μεταδιδομένων Νοσημάτων, η ΠΣΑ ενδυναμώνει τα παιδιά και τους νέους:
α) στο να αποκτήσουν σωστή πληροφόρηση σχετικά με τη σεξουαλική και αναπαραγωγική υγεία, τη σεξουαλικότητα και τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη σεξουαλική ανατομία και φυσιολογία, αναπαραγωγή, αντισύλληψη, εγκυμοσύνη και τοκετό, ΣΜΝ και HIV λοίμωξη, οικογενειακή ζωή και διαπροσωπικές σχέσεις, πολιτισμό και σεξουαλικότητα, ενίσχυση ανθρώπινων δικαιωμάτων, μη διάκριση, ισότητα και έμφυλους ρόλους, σεξουαλική συμπεριφορά και σεξουαλική ποικιλομορφία, σεξουαλική κακοποίηση, έμφυλη βία και επιβλαβείς πρακτικές.
β) στο να εξερευνήσουν και να καλλιεργήσουν θετικές αξίες και στάσεις απέναντι στη δική τους σεξουαλική και αναπαραγωγική υγεία, να αναπτύξουν αυτοεκτίμηση και σεβασμό για τα ανθρώπινα δικαιώματα και την ισότητα των φύλων. Μαθαίνει τους νέους ανθρώπους να έχουν τον έλεγχο της συμπεριφοράς τους και με τη σειρά τους να διαχειριστούν τους άλλους με σεβασμό, αποδοχή, ανοχή και ενσυναίσθηση, ανεξάρτητα από το φύλο τους, την εθνικότητα, τη φυλή, τον σεξουαλικό προσανατολισμό, την ταυτότητα, την έκφραση ή τα χαρακτηριστικά φύλου.
γ) στο να αναπτύξει δεξιότητες ζωής που ενθαρρύνουν την κριτική σκέψη, την επικοινωνία και τη διαπραγμάτευση, τη λήψη αποφάσεων και τη διεκδικητικότητα. Αυτές οι δεξιότητες μπορούν να συμβάλλουν σε καλύτερες και πιο παραγωγικές σχέσεις με τα μέλη της οικογένειας, τους ομότιμους, τους φίλους και τους σεξουαλικούς ή ρομαντικούς συντρόφους). Επίσης είναι ζωτικής σημασίας για την επίτευξη μερικών στόχων της αειφόρου ανάπτυξης όπως η αειφορία και η ποιοτική εκπαίδευση. Η ΠΣΑ χρησιμοποιεί την σπειροειδή προσέγγιση του προγράμματος σπουδών και είναι επιστημονικά, ηλικιακά και αναπτυξιακά κατάλληλη. Οι ηλικιακές ομάδες που απευθύνεται είναι τέσσερεις: 5-8, 9-12, 12-15, 15-18+ ετών. Το 18+ συνδέεται με το ότι κάποιες μαθήτριες και μαθητές είναι μεγαλύτεροι στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και ότι το υλικό μπορεί να αξιοποιηθεί και στην τριτοβάθμια εκπαίδευση.
Tα παιδιά, από την ηλικία των 5, χρειάζονται ηλικιακή και αναπτυξιακά κατάλληλη ΣΑ για να ενδυναμωθούν ως προς την κατανόηση βασικών γεγονότων για το σώμα τους, να σκεφτούν για τις οικογένειες και τις κοινωνικές σχέσεις και να αναγνωρίσουν την ακατάλληλη συμπεριφορά συμπεριλαμβανομένης της παιδικής κακοποίησης. Αρνητικές κοινωνικές στάσεις περιορίζουν τo μέγεθος και την ακρίβεια πληροφοριών που παίρνουν οι έφηβοι από το σπίτι και το σχολείο αν λάβει υπόψη του κάποιος ότι το 48% των κοριτσιών στην Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν πίστευαν ότι η περίοδος ήταν ασθένεια και το 51% των κοριτσιών στο Αφγανιστάν και 82% στο Μαλάουι ήταν απληροφόρητες για την περίοδο πριν την πρώτη τους εμπειρία από αυτή.
Υπάρχουν αντιδράσεις από τους γονείς και την κοινότητα για τη Σεξουαλική Αγωγή και τα ζητήματα σεξουαλικής ποικιλομορφίας που βασίζονται σε παρανοήσεις. Οι παρανοήσεις συνήθως περιέχουν απόψεις ότι τέτοιου είδους εκπαίδευση είναι ακατάλληλη για νέα παιδιά, αντιβαίνει σε τοπικές κουλτούρες ή θρησκευτικές αξίες, είναι υποχρέωση των γονέων και όχι του σχολείου, ενθαρρύνει την πρώιμη έναρξη της σεξουαλικής ζωής ή δημιουργεί σύγχυση σε θέματα φύλου και μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να προωθήσει τους νέους σε «εναλλακτικούς τρόπους ζωής» ή σε μη ετεροκανονικούς σεξουαλικούς προσανατολισμούς και ταυτότητες φύλου. Τα επιχειρήματα που ακολουθούν αποτελούν απαντήσεις σε τέτοιου είδους ανησυχίες.
Έρευνες από όλο τον κόσμο δείχνουν ότι η εκπαίδευση στη ΣΑ δεν οδηγεί σε πρώιμη έναρξη της ερωτικής ζωής. Στην πραγματικότητα η έναρξη καθυστερεί και η σεξουαλική συμπεριφορά γίνεται πιο υπεύθυνη. Δεν στερεί τα παιδιά από την αθωότητά τους αλλά η εφαρμογή της ωφελεί, με επιστημονικά ακριβείς, μη επικριτικές, κατάλληλες πληροφορίες για την ηλικία και την ανάπτυξή τους. Η παρουσία της ποιοτικής επίσημης ΣΑ λειτουργεί προστατευτικά σε αντικρουόμενα και πολλές φορές επιβλαβή μηνύματα από συμμαθήτριες και συμμαθητές, μέσα ενημέρωσης ή άλλες πηγές προσφέροντας γνώσεις όχι μόνο για τις ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες, τα Σεξουαλικά Μεταδιδόμενα Νοσήματα, και την HIV λοίμωξη, αλλά και για το σώμα, την εφηβεία, τις ασφαλείς σχέσεις όλων των ειδών, τις μορφές οικογένειας, τις δεξιότητες ζωής κ.λπ. Είναι προσαρμοσμένη στο τοπικό πολιτισμικό και θρησκευτικό πλαίσιο και σέβεται το σύστημα αξιών των οικογενειών. Παρά το γεγονός ότι οι γονείς και η οικογένεια διαδραματίζουν πρωταρχικό ρόλο στη διαμόρφωση βασικών πτυχών των σεξουαλικών και κοινωνικών σχέσεων των παιδιών τους, αυτοί χρειάζονται και εξωτερική υποστήριξη από φορείς, όπως είναι το σχολείο. Αυτό δεν τους υποκαθιστά αλλά λειτουργεί συμπληρωματικά για να τους βοηθήσει να προσεγγίσουν και να συζητήσουν «άβολα θέματα» με τα παιδιά τους για την πρόληψη και διαχείριση δύσκολων καταστάσεων (π.χ. όταν ένα παιδί ή ένας έφηβος παρακολουθεί πορνό στο Διαδίκτυο ή είναι θύμα εκφοβισμού στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης) και πώς να έχουν πρόσβαση και παροχή βοήθειας από εξειδικευμένους φορείς. Tο Διαδίκτυο και τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης μπορούν να είναι εξαιρετικοί τρόποι πρόσβασης των νέων σε πληροφορίες και απαντήσεις στα ερωτήματά τους σχετικά με τη σεξουαλικότητα. Υπάρχει όμως δυσκολία διάκρισης μεταξύ ακριβών και ανακριβών πληροφοριών και δεν τους προσφέρεται χώρος να συζητούν, να προβληματιστούν ούτε να αναπτύξουν τις σχετικές δεξιότητες. Η ΣΑ στο σχολείο τους παρέχει την ευκαιρία να μάθουν για τις πτυχές της σεξουαλικότητας που απουσιάζουν από την πορνογραφία που κυριαρχεί στο διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και ενημέρωσης, όπως είναι η συναισθηματική οικειότητα, η διαπραγμάτευση ή η συναίνεση και να τους υποστηρίξει για την ασφαλή πλοήγηση στο Διαδίκτυο και τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης. Επίσης μπορεί να τους βοηθήσει να εντοπίσουν τις σωστές και βασισμένες σε γεγονότα πληροφορίες. Ο καθένας έχει το δικαίωμα πρόσβασης σε υπηρεσίες υγείας και ευεξίας χωρίς να κρίνει τη σεξουαλική συμπεριφορά, τον σεξουαλικό προσανατολισμό, την ταυτότητα, την έκφραση, τα χαρακτηριστικά φύλου ή την κατάσταση υγείας άλλων ατόμων. Η ΣΑ υιοθετεί μια προσέγγιση βασισμένη στα δικαιώματα και τη συμπερίληψη. Δεν υποστηρίζει οποιονδήποτε ιδιαίτερο τρόπο ζωής εκτός από την προώθηση της υγείας και της ευημερίας για όλους και όλες.
Στην Ελλάδα το 1964 αναφέρθηκε από τον Ευάγγελο Παπανούτσο, γενικό γραμματέα του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων, ότι το ζήτημα της ΣΑ θα απασχολήσει σύντομα και το Υπουργείο Παιδείας. Μετά από σποραδικές προσπάθειες, το 1992 η σεξουαλική αγωγή μπαίνει στη θεματολογία της σχολικής δραστηριότητας της αγωγής υγείας για στα σχολεία Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης με την πρόληψη του AIDS. Το 1995 τοποθετούνται 13 Υπεύθυνοι Αγωγής Υγείας Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης σε ισάριθμους νομούς της χώρας δίνοντας τη δυνατότητα εκπόνησης προγραμμάτων σε θέματα ΣΑ. Το 1996 ο θεσμός απλώνεται σε όλη τη χώρα και από το 2000 αυτός περιλαμβάνει και την πρωτοβάθμια εκπαίδευση.
H ΣΑ προσεγγίζεται για τις μαθήτριες και τους μαθητές μέσα από:
α) προγράμματα σχολικών δραστηριοτήτων αγωγής υγείας με τη βασική θεματολογία της σεξουαλικής αγωγής, σε ενότητες όπως εφηβεία, αυτοεκτίμηση, συναισθήματα-σεξουαλικότητα, λειτουργία γεννητικού συστήματος, ΣΜΝ-ΑIDS, δεξιότητες, στάσεις, αξίες, λήψη αποφάσεων.
β) ευρωπαϊκά προγράμματα, όπως το Youth4love της ActionAid, το «Εσύ και Εγώ μαζί» της Διεθνούς Αμνηστίας.
γ) θεσμοθετημένες δράσεις, όπως η Θεματική Εβδομάδα για τα γυμνάσια (2016-2019) με τον άξονα έμφυλες ταυτότητες και τις ενότητες σωματικές αλλαγές στην εφηβεία, αποδομώντας τα έμφυλα στερεότυπα, βιολογικό και κοινωνικό φύλο, ανθρώπινα δικαιώματα/ δικαιώματα γυναικών και τα Εργαστήρια Δεξιοτήτων (2020 πιλοτικά, 2021, γενικευμένη εφαρμογή) στον άξονα ΕΥ ΖΗΝ-γνωρίζω το σώμα μου/σεξουαλική Διαπαιδαγώγηση -υποχρεωτικά για τις Γ΄ και ΣΤ΄ Δημοτικού και Β΄ Γυμνασίου.
δ) ειδικές ημέρες, όπως η 1η Δεκεμβρίου -Παγκόσμια Ημέρα για το AIDS, η Ευρωπαϊκή Ημέρα για την Προστασία των Παιδιών ενάντια στη Σεξουαλική Εκμετάλλευση και τη Σεξουαλική Κακοποίηση, η Ημέρα των Δικαιωμάτων του Παιδιού, η Πανελλήνια Μέρα για την ενδοσχολική βία, η Ημέρα Ασφαλούς διαδικτύου.
ε) βραχύχρονες παρεμβάσεις από εξειδικευμένους φορείς όπως Υπουργείο Υγείας, Γενική Γραμματεία Οικογενειακής Πολιτικής και Ισότητας των Φύλων, Γραμμή Ψυχολογικής Στήριξης «11528 – ΔΙΠΛΑ ΣΟΥ» για λεσβίες, γκέι, αμφί, τρανς, τις οικογένειές τους και για εκπαιδευτικούς, Πολύχρωμο Σχολείο.
στ) μέσα από γνωστικά αντικείμενα όπως βιολογία, οικιακή οικονομία, γλωσσικά μαθήματα, γεωγραφία, φυσική αγωγή, πληροφορική, ξένες γλώσσες.
ζ) αξιοποίηση Ημερών που δεν παραπέμπουν στη θεματολογία, όπως η Ημέρα του βιβλίου με αφιέρωμα σε βιβλία κατάλληλα για την ηλικία που σχετίζονται με το αντικείμενο σε πεζό και ποιητικό λόγο. Βιβλία σχετικά με την εφηβεία, τις ρομαντικές και ερωτικές σχέσεις, την ποικιλομορφία των οικογενειών, την έμφυλη βία, τις σχέσεις την εποχή του διαδικτύου.
η) αξιοποίηση σχολικών εορτών και εκδρομών/εκπαιδευτικών επισκέψεων για υποστήριξη του αντικειμένου (π.χ. επίσκεψη σε μουσεία για να προσεγγίσουν οι μαθήτριες και οι μαθητές το γυμνό σώμα μέσα από την τέχνη).
θ) προβολή κατάλληλων ταινιών και βίντεο με σαφή διάκριση από την πορνογραφία. Επισημαίνεται ότι στα προαναφερόμενα χρειάζεται να γίνεται σαφής αναφορά στην έμφυλη βία στον ψηφιακό και στον φυσικό κόσμο, η οποία συνδέεται με περιστατικά εκφοβισμού (ομοφοβικού, τρανσφοβικού, ιντερφοβικού / για intersex άτομα και αμφιφοβικού / για αμφιφυλόφυλα άτομα) και βίας σε άτομα που έχουν διαφορετικό σεξουαλικό προσανατολισμό, ταυτότητα, χαρακτηριστικά και έκφραση φύλου.
Κινήσεις που βοηθούν ένα σχολείο να λειτουργήσει συμπεριληπτικά σε ζητήματα ΠΣΑ είναι η δημιουργία συμβολαίου σε επίπεδο τάξης και ο εσωτερικός κανονισμός σε επίπεδο σχολικής κοινότητας, ιδανικά στις 6 πρώτες εβδομάδες λειτουργίας του. Η επικέντρωση είναι στο θετικό σχολικό κλίμα, τον αμοιβαίο σεβασμό και την αποδοχή της διαφορετικότητας, φυσικά και ψηφιακά. Ενδεικτικά στο περιεχόμενο του συμβολαίου της τάξης θα μπορούσαν να αναφέρονται: ο σεβασμός, η εχεμύθεια, η ειλικρίνεια, το δικαίωμα άρνησης, η μη επικριτική προσέγγιση, ο προσεκτικός τρόπος έκφρασης, η ευαισθησία στη διαφορετικότητα, η αποδοχή, η ευελιξία, η διασκέδαση. Να αποφεύγονται τα αγγίγματα, το bodyshaming, το outing, το misgendering. Ενδεικτικά, στο περιεχόμενο του κανονισμού του σχολείου θα μπορούσαν να αναφέρονται: βήματα για τη διαχείριση περιστατικών έμφυλης βίας και τη διαχείριση ζητημάτων σχετικά με την εμφάνιση, η μηδενική ανοχή σε πειράγματα, ανέκδοτα /αστεία σεξιστικά, ρατσιστικά ή για ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα, τα γκράφιτι μίσους να σβήνονται γρήγορα, τα εκπαιδευτικά υλικά να λειτουργούν σαν παράθυρα και σαν καθρέφτες για τις μαθήτριες και τους μαθητές, να αξιοποιούνται τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα, το πλαίσιο να είναι ασφαλές και ανοιχτό για τις ταυτότητες των μελών του, το πώς δέχεται το πλαίσιο ένα άτομο που έγινε με τη θέλησή του γνωστή η ταυτότητά του (comingout) και όχι άθελά του (outing), να είναι κατανοητό ότι η ρητορική μίσους και ο κακοποιητικός λόγος δεν είναι «άποψη» ή «αντίθετη γνώμη», αναφέρεται σε ανθρώπινα δικαιώματα και σε αυτά δεν υπάρχουν αντίθετες γνώμες. Συμπληρωματικά λειτουργεί και το κουτί ερωτήσεων.
Υπάρχει ακόμα πολύς δρόμος να διανυθεί για την επίτευξη των στόχων της ΠΣΑ και των ΛΟΑΤΚΙ+ Ζητημάτων, αλλά τουλάχιστον μπορεί ένα άτομο να φυτέψει σπόρους ώστε ένα άλλο άτομο να αισθάνεται ότι συμπεριλαμβάνεται, είναι καλοδεχούμενο, αξίζει, ακούγεται, υποστηρίζεται και αγαπιέται.
Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο τεύχος 107 (Σεπτ, Οκτ, Νοεμ. 2024) στο Contact+, το τριμηνιαίο ενημερωτικό και επιστημονικό περιοδικό του Συνδέσμου Καθηγητών Γαλλικής Γλώσσας Π. Ε. – Ελλάδας.