Χιόνη Μαρία*
1.Επιδημιολογικά στοιχεία
Διεθνώς το πρόβλημα της σεξουαλικής παιδικής κακοποίησης έχει φτάσει σε εξαιρετικά κρίσιμο σημείο. Υπολογίζεται ότι 1 στα 5 κορίτσια και 1 στα 10 αγόρια θα υποστούν σεξουαλική κακοποίηση μέχρι την ηλικία των 18, ενώ μόνο 1 στα 3 παιδιά θα αναφέρει το γεγονός. Το 1997, στην Ελλάδα, σε δείγμα 740 φοιτητών και σπουδαστών 18-20 χρονών, 1 στα 6 κορίτσια και 1 στα 16 αγόρια είχε την εμπειρία κάποιου τύπου σεξουαλικής παραβίασης (ΙΥΠ). Τα πρώτα στοιχεία μιας πιο πρόσφατης έρευνας (2007) σε εθνικό επίπεδο δείχνουν ότι το 15% των μαθητών Δημοτικού, ηλικίας 8 έως 12 ετών, έχουν πέσει θύματα σωματικής και σεξουαλικής κακοποίησης.
2.Υπόβαθρο της σεξουαλικής παραβίασης
Ο όρος σεξουαλική παραβίαση ενδείκνυται να χρησιμοποιείται αντί του όρου σεξουαλική κακοποίηση γιατί ο όρος σεξουαλική κακοποίηση υποδηλώνει απαραίτητα την ύπαρξη σωματικών ευρημάτων με τη συνήθη μορφή κακώσεων, ενώ λιγότερο από το 35% των αναφερόμενων περιστατικών φέρει κακώσεις. Η σεξουαλική παραβίαση περιλαμβάνει ένα πλήθος καταστάσεων καταστρατήγησης της σεξουαλικής ελευθερίας του παιδιού και του εφήβου και εμφανίζεται με δύο κυρίως μορφές:
α) τη σεξουαλική παραβίαση χωρίς επαφή όπου περιλαμβάνονται η επιδειξιομανία, η έκθεση παιδιών σε πορνογραφία και η επίμονη προσπάθεια εμπλοκής του παιδιού σε σεξουαλική δραστηριότητα με ενήλικα ή άτομο μεγαλύτερο τουλάχιστον κατά πέντε χρόνια και
β) τη σεξουαλική παραβίαση με επαφή όπου περιλαμβάνονται όλες οι συμπεριφορές με σεξουαλική επαφή, οι ασελγείς πράξεις, η παρά φύσιν ασέλγεια, οι θωπείες και η στοματική επαφή
Οι έρευνες αναφέρουν ότι η πλειοψηφία των δραστών είναι άνδρες και προέρχονται από το κοντινό περιβάλλον του θύματος.
Οι παράγοντες κινδύνου για την εκδήλωση του φαινομένου είναι το φύλο, η ενδοοικογενειακή βία, η φτωχή σχέση με τους γονείς, οι αλκοολικοί γονείς, η κοινωνική απομόνωση του κοριτσιού, η ηλικιακή ομάδα 10-12 ετών. Οι συνέπειες που ακολουθούν ένα περιστατικό σεξουαλικής παραβίασης μπορεί να είναι η κατάθλιψη, το μετατραυματικό στρες, οι αντικοινωνικές και αυτοκτονικές συμπεριφορές, η κατάθλιψη μετά τον τοκετό & γονεϊκές δυσκολίες, οι διατροφικές διαταραχές, η κατάχρηση ουσιών & αλκοόλ, η σεξουαλική ξανά-θυματοποίηση και οι σεξουαλικές δυσλειτουργίες .
3.Πρόληψη
Το σχολείο είναι ο χώρος της μεγαλύτερης σε γενικές γραμμές συγκέντρωσης παιδιών και εφήβων, αγοριών και κοριτσιών. Επίσης είναι ο χώρος που δίνει την ευχέρεια εντοπισμού ενός σεξουαλικά κακοποιημένου παιδιού αφενός και αφετέρου προσφέρει τις συνθήκες εκείνες που αναπτύσσουν δεξιότητες να δοθεί τέλος στη σεξουαλική βία και στην αναπαραγωγή δραστών.
Οι εκπαιδευτικοί, όντας ένας από τους τρεις πληθυσμούς (οι άλλοι δύο είναι οι μαθητές και οι γονείς) που αποτελούν τη σχολική κοινότητα, μπορούν να διαδραματίσουν ουσιαστικό ρόλο στην πρόληψη και αντιμετώπιση του φαινομένου της σεξουαλικής παραβίασης.
Σε επίπεδο πρόληψης, ο εκπαιδευτικός είναι σημαντικό να συμβάλλει στην υλοποίηση των συστατικών στοιχείων ενός σχολείου Προαγωγής της Υγείας. Το συγκεκριμένο μοντέλο σχολείων μέσα από κάποια χαρακτηριστικά του, όπως είναι η ανάπτυξη προγραμμάτων, το φανερό και κρυφό σχολικό πρόγραμμα και η συνεργασία με τους γονείς και την ευρύτερη κοινότητα μπορεί βοηθήσει αποτελεσματικά στην κατεύθυνση της πρόληψης. Αυτό επιτυγχάνεται με :
Α) την ανάπτυξη προγραμμάτων Αγωγής Υγείας, είτε με ειδικό θέμα την πρόληψη της σεξουαλικής βίας, είτε τη σεξουαλική βία ως διάσταση άλλου θέματος. Το περιεχόμενό τους μπορεί να περιλαμβάνει ενότητες που σχετίζονται με την εφηβεία, την κατανόηση και διαχείριση συναισθημάτων, τη διαχείριση συγκρούσεων, την εκπαίδευση σε ζητήματα αυτοεκτίμησης, ανάπτυξης δεξιοτήτων κοινωνικής συμπεριφοράς και επικοινωνίας, τη διεκδικητικότητα, τη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση, τον έρωτα, τη φιλία και τη συντροφικότητα, τον προσωπικό χώρο και το σώμα, το παιγνίδι και την αντίληψη του σώματος στο μάθημα της γυμναστικής, τη βία στο σχολείο, στην οικογένεια και στην κοινωνία, τις εικόνες κοριτσιών και γυναικών στη διαφήμιση και στα ΜΜΕ, τις δεξιότητες ασφαλούς πλοήγησης στο διαδίκτυο, τα δικαιώματα του παιδιού, τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη βία που προέρχεται από τις κοινωνικές δομές ενάντια στα αγόρια στα κορίτσια και στις γυναίκες στο σχολείο, στην οικογένεια, στη δουλειά, το ξεπέρασμα των ορίων με το λόγο, τη φυσική επίθεση και τη σεξουαλική βία, τη σεξουαλική βία ενάντια σε αγόρια, κορίτσια, γυναίκες/βιασμός, τη σεξουαλική κακοποίηση σε κλειστό κοινωνικό περιβάλλον και ανάμεσα σε οικογένειες, την πορνογραφία, το σεξουαλικό τουρισμό, την παράνομη διακίνηση παιδιών και εφήβων/γυναικών, τις δεξιότητες για το πώς μπορώ να προστατεύσω τον εαυτό μου και τους άλλους, το πώς και πού θα βρω βοήθεια για εμένα και τους άλλους
Β) την ανάπτυξη προγραμμάτων προαγωγής της υγείας. Σε αυτή τη βάση κινούνται εκτός από τα γενικά προγράμματα αγωγής υγείας και τα υπόλοιπα προγράμματα σχολικών δραστηριοτήτων, δηλ. τα περιβαλλοντικά, τα πολιτιστικά, της αγωγής σταδιοδρομίας και τα διάφορα ευρωπαϊκά
Γ) την αξιοποίηση των δύο προγραμμάτων που υπάρχουν σε ένα σχολείο προαγωγής υγείας, του φανερού και του κρυφού. Το φανερό είναι το επίσημο (σχολικό ωράριο, διδασκόμενη ύλη, αργίες, γιορτές). Το κρυφό (διάλειμμα, αξιοποίηση βαθμολογίας) σιωπηρά μεσολαβεί και εκσυγχρονίζει τη μονολιθικότητα του φανερού.
Δ) τη διαμόρφωση σχέσεων εμπιστοσύνης ανάμεσα στα μέλη του (εκπαιδευτικούς, μαθητές, σχολικό προσωπικό) και την επικοινωνία και συνεργασία με τους γονείς, με άλλα σχολεία και με κυβερνητικούς και μη κυβερνητικούς φορείς
4.Μέθοδοι προσέγγισης και δράσεις
Η ποικιλία στις μεθόδους προσέγγισης εξασφαλίζει την επιτυχία της παρέμβασης. Είναι καλό να μην απουσιάζει η παραδοσιακή προσέγγιση συνεπικουρούμενη από τη μέθοδο της ενεργούς συμμετοχής (ερωτηματολόγιο, συζήτηση, παιχνίδια ρόλων, μελέτη περίπτωσης, καταιγισμός ιδεών) και τη βιωματική προσέγγιση (απόκτηση δεξιοτήτων-coping skills). Επιπρόσθετα η αλληλοδιδακτική προσέγγιση (peer education) συμβάλλει στη διάχυση του προγράμματος σε όλη τη σχολική κοινότητα. Οι δράσεις μπορούν να περιλαμβάνουν: λειτουργία ομόφυλων ομάδων, συνεργασία εκπαιδευτικών και των δύο φύλων, δημιουργίες, παρεμβάσεις από εξειδικευμένους φορείς, αξιοποίηση ειδικών ημερών
5.Αντιμετώπιση
Σε ένα σχολείο με εδραιωμένες σχέσεις εμπιστοσύνης, εκπόνηση ποικιλίας προγραμμάτων και δικτύωση με φορείς οι πιθανότητες εντοπισμού ή εξομολόγησης ενός περιστατικού παραβίασης σεξουαλικής ελευθερίας είναι υψηλές. Οι έρευνες υποστηρίζουν ότι τα συναισθήματα των καθηγητών μετά από μία τέτοια αποκάλυψη είναι, σε γενικές γραμμές, θυμός, αίσθηση αδυναμίας και τρόμος. Ο τρόπος αντιμετώπισης εξαρτάται από το αν κινηθούν από πανικό, δυσπιστία ή αναλάβουν το ρόλο του σωτήρα .Ο πανικός τους ωθεί σε πίεση για δράση, παρορμητικές ενέργειες και διακοπή επικοινωνίας με το κακοποιημένο παιδί γεγονός που προκαλεί δεύτερη βλάβη στο θύμα λόγω έλλειψης ψυχραιμίας. Η δυσπιστία/αποσιώπηση τους ωθεί σε έρευνα για αποδεικτικά στοιχεία (συνεχίζεται επ’ άπειρον) και τελικά τίποτε δεν αλλάζει. Με την ανάληψη του ρόλου του σωτήρα ο καθηγητής αφήνει τον επαγγελματικό του ρόλο, παίρνει τη θέση του πατέρα/μητέρας, δίνει υποσχέσεις που δεν μπορεί να κρατήσει, χάνει τον έλεγχο όταν άλλοι φορείς εμπλέκονται, δεν μπορεί να απομακρυνθεί από το παιδί, αισθάνεται ένοχος. Οι ειδικοί συστήνουν στον αποδέκτη του περιστατικού: α) Μέσα στο σχολείο:διατήρηση ψυχραιμίας, όχι άνοιγμα του θέματος στο σχολείο, μοίρασμα με κάποιον έμπιστο συνάδελφο. Είναι πολύ σημαντικό να παραμείνει ο εκπαιδευτικός στο ρόλο του «κρίκου», του δίαυλου μεταξύ του μαθητή και του εξειδικευμένου φορέα. β) Έξω από το σχολείο: ανάληψη του περιστατικού από εξειδικευμένους κυβερνητικούς και μη φορείς. Μετά την αποκάλυψη, ο εκπαιδευτικός θα πρέπει να παραμείνει σταθερά στο ρόλο του, να ενθαρρύνει το θύμα με μέτρο στην κοινωνικοποίηση, να το «παρακολουθεί» διακριτικά και να λειτουργεί υποστηρικτικά
6.Προτάσεις
Τέλος κάποιες προτάσεις που θα διευκόλυναν τους στόχους της πρόληψης και της αντιμετώπισης του φαινομένου είναι οι εξής:
- η ευαισθητοποίηση και η εκπαίδευση των εκπαιδευτικών, των γονέων και των μαθητών
- λόγω της ιδιαιτερότητας του θέματος είναι απαραίτητο ο συντονιστής των προγραμμάτων να έχει λύσει τα ζητήματα της δικής του σεξουαλικότητας και να έχει πολύ καλή εκπαίδευση στη δυναμική της ομάδας
- η συγγραφή κατάλληλου εκπαιδευτικού υλικού για μαθητές, εκπαιδευτικούς και γονείς σε όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης όπως και για ευάλωτες ομάδες
- ο σχεδιασμός ολοκληρωμένων επιστημονικά παρεμβάσεων οι οποίες θα περιλαμβάνουν έρευνα, αξιολόγηση και πρόβλεψη για τη βιωσιμότητα των δράσεων
- η κάθε αξιολόγηση πρέπει να περιλαμβάνει την οπτική των νέων και των παιδιών για τη σεξουαλική κακοποίηση και την πρόληψη
- η δημιουργία διεπιστημονικών ομάδων στην κοινότητα για την αντιμετώπιση των περιστατικών
- οι παρεμβάσεις καλό θα ήταν να αποτελούν μέρος της κοινοτικής πρωτοβουλίας για την ασφάλεια των παιδιών και των εφήβων γιατί η αύξηση της γνώσης δεν αποτελεί υποκατάστατο της κοινωνικής ευθύνης για την προστασία τους
Το επάγγελμα του εκπαιδευτικού είναι ένα επάγγελμα υψηλού κινδύνου και ως προς το να συναντήσει κάποιος δίπλα του δράστες αλλά και ως προς το να γίνει αποδέκτης μιας καταγγελίας. Όσο ο εκπαιδευτικός αποφεύγει να κάνει πρόληψη στο φανερό και στο κρυφό σχολικό πρόγραμμα, όσο φοβάται να κατηγορήσει έναν «αθώο» πατέρα ή μια φαινομενικά ευτυχισμένη οικογένεια, όσο κουκουλώνει τις καταγγελίες των μαθητών του για παραβίαση της σεξουαλικής τους ελευθερίας από συναδέλφους του τόσο ο δρόμος για την εξάλειψη του φαινομένου είναι κλειστός.
*η συγγραφέας του άρθρου είναι υπεύθυνη Αγωγής Υγείας της Δ/νσης Δ. Ε. Α΄ Αθήνας & αντιπρόεδρος του Πανελληνίου Συλλόγου Εκπαιδευτικών Αγωγής Υγείας
Βιβλιογραφία
Ζwi KJ, Woolfenden SR,Wheeler DM, O’ Brien TA, Tait P, Williams KW. (2007).School based education programmes for the prevention of child sexual abuse. Cohrane Database of Systematic Reviews
World Health Organization (WHO). (2008) Πρόληψη Παιδικής Κακοποίησης: οδηγός δράσης και τεκμηρίωσης. Ελληνική Εταιρεία Μελέτης και Πρόληψης της Σεξουαλικής Κακοποίησης. Αθήνα
Ελληνική Εταιρεία Μελέτης και Πρόληψης της Σεξουαλικής Κακοποίησης. Κακοποίηση Παιδιού. (2008). Οδηγός Ανίχνευσης, Αντιμετώπισης & Πρόληψης. Αθήνα
Ελληνικό Σεξολογικό Ινστιτούτο. (2000). Σεξουαλική διαπαιδαγώγηση στα σχολεία. ΕΡΩΣ.LIBIDO. Αθήνα
Σώκου Κ.(1996). Έννοιες & Αρχές για την Προαγωγή της Υγείας. Ευρωπαϊκό Δίκτυο Σχολείων Προαγωγής της Υγείας – Το Ελληνικό Δίκτυο. Αθήνα
Μεράκου Κ, Κουρέα – Κρεμαστινού Τζ.(2002) Αγωγή Υγείας με τη Βιωματική Μέθοδο Εκπαίδευσης. «Σεξουαλική Υγεία». ΥΠΕΠΘ, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας. Τομέας Δημόσιας και Διοικητικής Υγιεινής. Αθήνα
Χιόνη Μ. (2006). Ασφαλής πλοήγηση στο διαδίκτυο. Εισήγηση στην Ημερίδα της Διεύθυνσης Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Α΄ Αθήνας για το Περιβάλλον, την Υγεία, τον Πολιτισμό και τον Καταναλωτισμό. Αθήνα (αδημοσίευτη)
Χιόνη Μ. (2006). Σεξουαλική αγωγή στη Δυτική Αττική. Εισήγηση στο 4ο Πανελλήνιο Συνέδριο Οικογενειακού Προγραμματισμού. Αθήνα (αδημοσίευτη)
Χιόνη Μ. (2008). Μία πρόταση για πρόγραμμα πρόληψης της σεξουαλικής κακοποίησης στο σχολείο. Εισήγηση στο 4ο Πανελλήνιο Διεπιστημονικό Συνέδριο της Ελληνικής Εταιρείας Μελέτης και Πρόληψης της Σεξουαλικής Κακοποίησης. Αθήνα
European Workshop in-school prevention of sexual violence against boys and girls.(1996).Υλικό του Ευρωπαϊκού Δικτύου Σχολείων Προαγωγής Υγείας
Agathonos-Georgopoulou H.(1997). Child Maltreatment in Greece: A Review of Research. Child Abuse Review, Vol 6, 257-271,
ΙΥΠ.(1998).Οδηγός για την αναγνώριση και αντιμετώπιση της κακοποίησης και παραμέλησης του παιδιού. Αθήνα
Πρεκατέ Β., Γιωτάκος Ο.(2005).Οδηγός εκπαιδευτικών και γονέων για την ανίχνευση της παιδικής κακοποίησης. ΒΗΤΑ. Αθήνα
Ένωση Κλινικής Σεξολογίας της Ισπανίας. (2003). Θέλω να μάθω για το σεξ. Καστανιώτης. Αθήνα
www.hamogelo.gr.προσπέλαση 3/12/2008
Εφημερίδα ΕΘΝΟΣ,31-10-2007
ΥΠΕΠΘ- ΕΙΝ. Αγωγή Υγείας. (2000).Σεξουαλική Αγωγή – Διαφυλικές Σχέσεις. Βιβλίο του μαθητή και βιβλίο του καθηγητή. Ηλικία: 11-15 & 15-18 χρονών. Αθήνα
ΥΠΕΠΘ- ΕΙΝ. (2000).Συζητήσεις εφήβων. Ψυχική Υγεία. Διαπροσωπικές σχέσεις. Επικοινωνία.Εγχειρίδιο και βιβλίο για τον καθηγητή. Τετράδιο για τον μαθητή. Αθήνα
Δημοσιεύτηκε στο: Πρόσωπο. Τριμηνιαίο περιοδικό της Κίνησης ΠΡΟΤΑΣΗ